Vorige pagina
Spreekwoorden en gezegdes over de molen

Vroeger werkte de mens alleen met behulp van zijn eigen spierkracht en later ook dat van dieren. Ruim tweeduizend jaar geleden kwam de watermolen te hulp bij het verplaatsen van water. En een kleine duizend jaar geleden de windmolen als nieuwe drijfkracht.
Tot zo'n tweehonderd jaar geleden waren spierkracht, waterkracht en windkracht de enige mogelijkheden voor de mens om iets aan te drijven. Molens zijn daarom belangrijk, het waren de motoren van gisteren. Molens brachten van alles in beweging: maalstenen, steen- en houtzagen, blaasbalgen en hamers voor de smidse. Maar ook stampers voor papier, wol of olie, pompen, hijstoestellen enz. De molen was als aandrijver dan ook overal aanwezig. Voor de mens was de molen de vervanger van spierkracht.
De molen groeide uit tot een onmisbaar element in het dagelijkse leven. Daarom is het geen wonder dat tal van spreekwoorden, spreuken en zegswijzen verwijzen naar de molen…
 


Zonder water draait de molen niet

Watermolens werken uiteraard met water. In droge tijden was er soms geen water genoeg in een stroom of rivier. Dan kon je natuurlijk niet malen.
De eerste uitdrukking betekent figuurlijk dat je zonder eten niet kan werken.

Met verlopen water maalt men geen molen
Zonder water kun je niet malen, ofwel: je moet het juiste moment kiezen.

De molen draait niet met de wind die voorbij is
Als er geen wind is draait de molen niet, ofwel: je moet de gelegenheid pakken als die voorbij komt.

Elkeen trekt het water naar zijn eigen molen
Om problemen als geen wind of geen water te voorkomen zorgde de molenaar ervoor om zoveel mogelijk water naar zijn eigen molen te trekken. Dit door bijvoorbeeld sloten en spaarvijvers te graven. Deze uitdrukking betekent dat iedereen eerst aan zijn eigen voordeel denkt.

Te veel wind door de hekken laten waaien
De wieken van een windmolen bestaan uit een vol gedeelte, waarop een soort van ladders, de hekken, bevestigd zijn. Is er weinig wind, dan spant de molenaar zeilen op die hekken om elk zuchtje wind te vangen. De figuurlijke betekenis van deze zegswijze is de gelegenheid niet gebruiken, zijn tijd verspillen.

De molen is door de vang
De vang is de rem die het mogelijk maakt een windmolen tot stilstand te brengen. Is "de molen door de vang", dan kan je hem niet meer tegenhouden en is het gevaar voor schade groot. Deze uitdrukking wordt gebruikt als iets hopeloos en uitzichtloos is.

Wie eerst komt, die eerst maalt
De boer die het eerst in de molen was met zijn graan, werd als eerste door de molenaar geholpen. Dit gezegde wordt gebruikt om aan te duiden de eerste voorrang heeft.

Hij kan niets laten liggen dan gloeiend ijzer en molenstenen
De letterlijke betekenis is duidelijk: gloeiend ijzer en molenstenen (die soms wel 100.000 kilo wegen) raap je niet zomaar even op. Dit wordt gezegd van iemand die steelt.

Hij loopt in de rosmolen (Hij loopt in de tredmolen)
De rosmolen was een molen dat door de kracht van een rondlopend paard (ros = paard) werd voortgedreven. Op deze manier werd een maalsteen, een dorsmachine of een karn aangedreven. Het dier loopt in een cirkel en brengt een hefboom in beweging. De tredmolen werkt net zo. In de rosmolen of in de tredmolen lopen werd gebruikt om geestdodend werk te benoemen. Beide gezegden betekenen dan ook "hij is steeds bezig met saai werk".


Andere molenspreuken zijn:

Wie in de molen komt, wordt licht bestoven
(je wordt beïnvloedt door de mensen met wie je omgaat)
Daar is wat in de molen
(daar is welvaart)
Dat is allang in de molen geweest
(hierover is allang beslist)
Daar zullen we god en de molenaar scheiden
(daar kun je geen oordeel over vellen)
Het hangt als een molensteen om de nek
(het is een zware last)
Een klap van de molen gekregen hebben
(niet helemaal bij verstand zijn)
Dat is koren op zijn molen
(dat komt hem goed van pas)
Met molentjes lopen
(niet goed wijs zijn)
De molen gaat niet om met de wind die voorbij is
(voor zaken die vroeger zijn gebeurd hoeft men geen maatregelen te nemen)
Je rommelt als een molen maar ik zie nog geen meel
(je doet belangrijk zonder resultaat)
Om een schepel graan bouw je geen molen
(het belang is te klein voor de inspanning)
Tegen windmolens vechten
(een zinloos gevecht)
Vorige pagina